Ý thức là câu hỏi nằm ở giao điểm giữa triết học, khoa học thần kinh và khoa học nhận thức. Ta không chỉ tiếp nhận thông tin về thế giới mà còn có cảm giác đang nhìn, đang suy nghĩ, đang đau, đang vui và đặc biệt là đang tồn tại như một “tôi” nào đó.
Ý thức là gì?
Không có một định nghĩa duy nhất được mọi trường phái chấp nhận. Trong cách tiếp cận phổ biến, ý thức liên quan đến việc một hệ thống có trải nghiệm chủ quan: có một thế giới nào đó “được cảm nhận” từ bên trong. Màu đỏ không chỉ là một bước sóng ánh sáng; cơn đau không chỉ là tín hiệu thần kinh; chúng còn đi kèm một cách trải nghiệm cụ thể.
Ý thức cũng cần được phân biệt với khả năng xử lý thông tin nói chung. Một hệ thống có thể tiếp nhận, phân loại và phản ứng với tín hiệu mà chưa chắc đã có trải nghiệm chủ quan theo nghĩa con người thường dùng.
Vì sao ta có cảm giác “tôi đang tồn tại”?
Cảm giác về bản thân có thể được xem như một quá trình được duy trì liên tục. Cơ thể cung cấp tín hiệu nội tại, giác quan cung cấp thông tin về môi trường, ký ức nối hiện tại với quá khứ, còn các quá trình nhận thức tạo ra một mô hình tương đối ổn định về người đang trải nghiệm.
Điều này không nhất thiết có nghĩa rằng tồn tại một “cái tôi” đơn nhất nằm ở một vị trí cụ thể trong não. Một cách nhìn khác cho rằng cảm giác bản ngã được hình thành từ nhiều quá trình phối hợp: ký ức cá nhân, chú ý, cảm nhận cơ thể, dự đoán và khả năng tự phản tỉnh.
- Tự ý thức: khả năng nhận biết một cách nào đó về chính mình.
- Bản ngã: mô hình về “tôi” được duy trì qua trải nghiệm.
- Liên tục bản thân: cảm giác mình vẫn là cùng một chủ thể theo thời gian.
Não bộ có vai trò gì?
Khoa học thần kinh cho thấy ý thức gắn chặt với hoạt động của não. Những thay đổi trong trạng thái não có thể làm thay đổi nội dung và mức độ ý thức, từ tỉnh táo đến ngủ, gây mê hoặc những trạng thái thần kinh bất thường. Các nhà nghiên cứu vì thế tìm kiếm những hoạt động và mạng lưới thần kinh tương quan ổn định với các trạng thái có ý thức.
Tuy nhiên, tìm được tương quan thần kinh mới chỉ là một bước. Nếu một mẫu hoạt động thần kinh luôn xuất hiện khi một người nhìn thấy màu đỏ, ta vẫn có thể hỏi: tại sao mẫu hoạt động vật lý ấy lại đi kèm với chính trải nghiệm màu đỏ? Đây là điểm mà câu hỏi khoa học chuyển thành một vấn đề triết học sâu hơn.
Giải thích cơ chế xử lý thông tin và giải thích bản thân trải nghiệm chủ quan có thể là hai câu hỏi khác nhau.
Các lý thuyết lớn về ý thức
Nhiều lý thuyết cạnh tranh đã được đề xuất. Thuyết không gian làm việc toàn cục nhấn mạnh việc thông tin trở nên khả dụng rộng rãi cho nhiều hệ thống xử lý. Thuyết thông tin tích hợp tập trung vào mức độ và cấu trúc của sự tích hợp thông tin trong một hệ thống. Các lý thuyết bậc cao chú ý đến việc một trạng thái tinh thần trở thành có ý thức khi có một biểu diễn ở cấp độ cao hơn về trạng thái đó.
Một hướng khác, xử lý dự đoán, xem não như một hệ thống liên tục xây dựng dự đoán về thế giới và cập nhật chúng bằng tín hiệu cảm giác. Các cách tiếp cận này không nhất thiết trả lời cùng một câu hỏi, vì “ý thức” có thể bao gồm nhiều đặc tính khác nhau.
- Không gian làm việc toàn cục: nhấn mạnh khả năng truy cập và phát tán thông tin.
- Thông tin tích hợp: nhấn mạnh cấu trúc của thông tin được tích hợp.
- Thuyết bậc cao: nhấn mạnh sự biểu diễn về chính trạng thái tinh thần.
- Xử lý dự đoán: nhấn mạnh dự đoán và cập nhật mô hình thế giới.
Vấn đề khó của ý thức
Nhà triết học David Chalmers phân biệt các bài toán về chức năng của ý thức với “vấn đề khó”: tại sao các quá trình vật lý và chức năng ấy lại đi kèm trải nghiệm chủ quan? Chúng ta có thể ngày càng hiểu rõ cách não phân biệt màu sắc, điều khiển hành vi hoặc lưu giữ thông tin, nhưng vẫn có thể đặt câu hỏi về lý do tồn tại của cảm giác chủ quan.
Đây là một phiên bản hiện đại của vấn đề tâm-vật: mối quan hệ giữa thế giới vật lý và đời sống tinh thần là gì? Các câu trả lời trải rộng từ chủ nghĩa duy vật, thuyết chức năng cho đến những quan điểm cho rằng ý thức có tính chất cơ bản hơn.
Ý thức có phải là một “cái tôi” cố định?
Trải nghiệm hàng ngày khiến ta có cảm giác về một chủ thể liên tục và thống nhất. Nhưng cảm giác này có thể được xây dựng lại liên tục. Ký ức có thể thay đổi, chú ý có thể dịch chuyển, trạng thái cảm xúc biến đổi và cảm nhận về cơ thể cũng không cố định.
Điều đó mở ra một khả năng đáng chú ý: “tôi” có thể không phải một vật thể tinh thần bất biến mà là một mô hình động được não duy trì để tổ chức trải nghiệm, ký ức và hành động. Quan điểm này không tự động phủ nhận sự tồn tại của con người; nó chỉ đặt câu hỏi về bản chất của cái tôi mà ta cảm nhận.
Kết luận
Ý thức vừa là một hiện tượng quen thuộc nhất vừa là một trong những bí ẩn khó giải thích nhất. Ta biết rằng trải nghiệm có liên hệ sâu sắc với hoạt động não, nhưng việc nối từ cơ chế vật lý đến cảm giác chủ quan vẫn là một thách thức. Câu hỏi “tôi đang tồn tại” vì thế không chỉ hỏi về sự sống của cơ thể mà còn hỏi: điều gì khiến một hệ thống trở thành chủ thể của trải nghiệm?
Có thể câu trả lời cuối cùng sẽ đến từ sự kết hợp giữa triết học, khoa học thần kinh và khoa học nhận thức. Nhưng ngay cả trước khi có một lý thuyết hoàn chỉnh, việc phân biệt trải nghiệm, tự ý thức, xử lý thông tin, bản ngã và tương quan thần kinh đã giúp chúng ta nhìn rõ hơn cấu trúc của chính câu hỏi về ý thức.