Trí tuệ nhân tạo đang mở rộng năng lực xử lý thông tin và thay đổi cách con người làm việc, học tập, lựa chọn và ra quyết định. Nhưng dưới góc nhìn của Friedrich Hayek, câu hỏi quan trọng không chỉ là AI có thể làm được gì, mà còn là AI được tổ chức ra sao và quyền lực đối với tri thức được phân bổ như thế nào.
Tri thức không nằm ở một trung tâm
Một trong những đóng góp quan trọng của Hayek đối với tư duy kinh tế và xã hội là luận điểm về tri thức phân tán. Tri thức cần thiết để một xã hội vận hành không tồn tại trọn vẹn trong đầu một cá nhân, một doanh nghiệp hay một cơ quan nhà nước. Nó được phân tán trong kinh nghiệm, nhu cầu, hoàn cảnh và những thông tin cục bộ mà hàng triệu người sở hữu.
Điều này tạo ra một giới hạn căn bản đối với mọi hệ thống muốn tập trung quyền quyết định. Một trung tâm có thể sở hữu lượng dữ liệu rất lớn nhưng vẫn không đồng nghĩa với việc nó hiểu đầy đủ những điều kiện thực tế đang thay đổi ở từng cá nhân và từng địa phương.
Vấn đề không phải là có bao nhiêu dữ liệu, mà là làm thế nào để tri thức phân tán được huy động và phối hợp.
AI và ảo tưởng về tri thức toàn diện
AI làm cho năng lực thu thập, tổng hợp và phân tích thông tin tăng lên đáng kể. Chính vì vậy, một nguy cơ mới có thể xuất hiện: con người dễ nhầm lẫn năng lực tính toán với năng lực biết toàn bộ thực tế xã hội.
Nếu AI được đặt vào một hệ thống tập trung và được trao quyền quyết định quá rộng, những sai lệch trong dữ liệu, mô hình hoặc giả định ban đầu có thể lan truyền thành sai lầm ở quy mô lớn. Công nghệ càng mạnh thì hậu quả của một cơ chế tổ chức sai càng có thể lớn hơn.
AI nên là công cụ phối hợp
Từ góc nhìn Hayek, một hướng tiếp cận phù hợp hơn là xem AI như công cụ phối hợp. AI có thể giúp con người tìm kiếm, kết nối, so sánh và diễn giải nhiều nguồn thông tin khác nhau, qua đó làm cho tri thức phân tán trở nên dễ tiếp cận hơn.
Vai trò này khác với việc biến AI thành một trung tâm thay con người quyết định mọi thứ. Khi AI hỗ trợ cá nhân đánh giá các lựa chọn, con người vẫn giữ vai trò đưa ra phán đoán cuối cùng dựa trên mục tiêu và hoàn cảnh riêng của mình.
- Khai thác tri thức phân tán: đưa nhiều nguồn thông tin vào cùng một quá trình phân tích.
- Kết nối thông tin đa nguồn: tìm ra các mối liên hệ mà từng cá nhân có thể khó nhận thấy.
- Hỗ trợ quyết định: cung cấp thêm cơ sở để con người lựa chọn thay vì loại bỏ quyền lựa chọn.
Giá cả, cạnh tranh và tín hiệu xã hội
Trong tư tưởng Hayek, thị trường có một năng lực đặc biệt: nó giúp truyền tải những thông tin phân tán thông qua các tín hiệu như giá cả. Một mức giá không chỉ là một con số; nó có thể phản ánh sự khan hiếm, nhu cầu và những thay đổi trong điều kiện sản xuất mà không cần mỗi người tham gia phải biết toàn bộ nguyên nhân phía sau.
Cạnh tranh và lựa chọn của con người tiếp tục tạo ra những tín hiệu mới. Qua quá trình này, xã hội có thể hình thành một trật tự tự phát mà không cần một trung tâm thiết kế toàn bộ.
AI có thể bổ trợ cơ chế này bằng cách giúp con người đọc và kết nối tín hiệu nhanh hơn. Tuy nhiên, nếu AI bị sử dụng để loại bỏ cạnh tranh và thay thế các quá trình khám phá phân tán bằng một quyết định duy nhất, lợi thế phối hợp của công nghệ có thể biến thành rủi ro tập trung quyền lực.
Thiết kế AI cho một xã hội mở
Câu hỏi chính vì thế chuyển từ năng lực công nghệ sang cơ chế tổ chức. Một xã hội muốn tận dụng AI mà vẫn bảo vệ tự do cần quan tâm đến việc ai có quyền truy cập dữ liệu, ai kiểm soát hạ tầng, cách các mô hình chịu trách nhiệm và mức độ lựa chọn còn lại của cá nhân.
Mục tiêu không nhất thiết là loại bỏ mọi hình thức tập trung. Vấn đề là phải tránh biến năng lực công nghệ thành quyền lực không thể kiểm soát. Một hệ sinh thái AI đa dạng, cạnh tranh và cho phép nhiều chủ thể tham gia có thể phù hợp hơn với đặc điểm phân tán của tri thức xã hội.
Kết luận
Dưới góc nhìn Hayek, sức mạnh đáng chú ý nhất của AI không nằm ở việc tạo ra một “bộ não biết tất cả”. Giá trị lớn hơn có thể nằm ở khả năng kết nối hàng triệu nguồn tri thức, giúp con người tiếp cận tín hiệu, so sánh lựa chọn và khám phá những cơ hội mới.
Do đó, câu hỏi về AI trong xã hội hiện đại cần được đặt ở cấp độ thể chế: AI phục vụ cơ chế nào? Nếu công nghệ củng cố tự do, cạnh tranh, lựa chọn và khám phá, nó có thể trở thành công cụ mở rộng năng lực của xã hội. Nếu công nghệ củng cố một trung tâm tưởng rằng mình biết tất cả, chính sức mạnh của AI có thể khuếch đại những sai lầm mà Hayek từng cảnh báo.