Nhiều phong trào phổ cập AI ở địa phương khởi đầu bằng hội trường đông người, khẩu hiệu mạnh mẽ và cảm giác rất hứa hẹn. Nhưng chỉ sau một thời gian ngắn, nhịp sinh hoạt giảm dần, người học thưa đi, nhóm nòng cốt mệt mỏi và mọi thứ lặng lẽ nguội xuống. Vấn đề cốt lõi thường không nằm ở việc thiếu cảm hứng, mà ở chỗ phong trào ấy chưa được thiết kế như một hệ thống có thể tự sống lâu.
Khởi đầu sôi nổi không đồng nghĩa với sức sống thật
Một ngộ nhận phổ biến là cứ có công cụ tốt, tài liệu tốt và vài cá nhân đầy nhiệt huyết thì phong trào sẽ tự lớn lên. Suy nghĩ này nghe hợp lý trong giai đoạn đầu, bởi những gì dễ thấy nhất luôn là năng lượng khai màn: lớp học đông, bài đăng có tương tác, lãnh đạo phát biểu tích cực, người tổ chức bận rộn và hào hứng. Thế nhưng, khởi động sôi nổi chỉ phản ánh rằng hệ thống đã được kích hoạt, chứ chưa chứng minh rằng nó có thể tự duy trì.
Một phong trào sống lâu phải có cấu trúc giúp nó tiếp tục vận hành ngay cả khi cảm xúc ban đầu đã qua đi. Điều đó đòi hỏi cơ chế rõ ràng: người tham gia nhận được giá trị gì, quay lại vì lý do nào, ai sẽ đỡ việc, ai sẽ hướng dẫn người mới, ai quan sát chỉ số suy giảm và điều chỉnh sớm. Nếu thiếu những mắt xích ấy, phong trào sẽ phụ thuộc vào khí thế hơn là cấu trúc. Và khi khí thế đi xuống, toàn bộ hệ thống sẽ lộ ra sự mong manh.
Giá trị đến chậm là nguyên nhân làm người học rời đi
Người tham gia không gắn bó với một chương trình chỉ vì nó đúng về mặt tầm nhìn. Họ ở lại khi họ cảm nhận được giá trị rõ ràng trong đời sống thật. Đây là điểm rất thường bị bỏ qua trong các chiến dịch phổ cập AI. Người tổ chức hay nói về chuyển đổi số, năng suất, cơ hội tương lai và những thay đổi lớn của thời đại. Nhưng người học bước vào với một câu hỏi cụ thể hơn nhiều: AI có giúp tôi làm việc tốt hơn ngay bây giờ không?
Nếu câu trả lời đến quá chậm, động lực sẽ giảm. Khi động lực giảm, tần suất sử dụng AI cũng giảm. Khi tần suất giảm, thói quen không hình thành. Và khi thói quen không hình thành, phong trào bắt đầu rỗng từ bên trong dù bề ngoài vẫn còn các tín hiệu tích cực. Vì vậy, một thiết kế bền phải cho người mới thấy lợi ích sớm và cụ thể: viết nhanh hơn, tìm ý tốt hơn, học hiệu quả hơn, giải quyết việc hành chính thuận hơn, hay đơn giản là bớt mất thời gian cho một thao tác quen thuộc.
- Giá trị ngắn hạn: Lợi ích đủ rõ để người học muốn quay lại lần hai.
- Lợi ích cụ thể: Tác dụng thấy ngay trong công việc hoặc cuộc sống hằng ngày.
- Quay lại lần hai: Mốc quan trọng hơn nhiều so với sự hào hứng ở buổi đầu.
Phong trào sẽ mong manh nếu phụ thuộc vào vài cá nhân nòng cốt
Ở giai đoạn đầu, người khởi xướng thường là trung tâm của mọi thứ. Họ kết nối người tham gia, nhắc việc, truyền lửa, giải đáp thắc mắc, xử lý sự cố và giữ nhịp sinh hoạt. Vai trò ấy rất quan trọng, nhưng cũng tiềm ẩn một rủi ro lớn: cả hệ thống sống bằng sức bền của một vài con người. Khi họ bận việc khác, kiệt sức hoặc rút đi, phong trào mất nhịp gần như ngay lập tức.
Điều này cho thấy sự khác biệt giữa “điểm sáng tạm thời” và “cấu trúc bền vững”. Điểm sáng có thể rất rực rỡ, nhưng nó không tự nhân lên. Cấu trúc bền thì ngược lại: nó tạo ra lớp kế cận, làm rõ vai trò, chuyển giao được trách nhiệm và mở đường cho những người bình thường trở thành hạt nhân tiếp theo. Một cộng đồng chỉ thực sự trưởng thành khi nó không còn cần một người gồng toàn bộ hệ thống trên vai.
Thước đo trưởng thành của phong trào không phải là có bao nhiêu người giỏi đứng mũi chịu sào, mà là có bao nhiêu người bình thường có thể tiếp nhận vai trò và giữ nhịp khi cần.
Đừng đo sức sống bằng cảm giác bề mặt
Nhiều phong trào thất bại vì tự đánh giá mình bằng những tín hiệu đẹp nhưng nông. Một buổi khai mạc đông người, một bài đăng có nhiều tương tác, vài phát biểu rất truyền cảm hứng, hay sự hiện diện lặp lại của một số gương mặt quen thuộc đều có thể tạo ra cảm giác rằng mọi thứ vẫn ổn. Nhưng cảm giác tích cực không phải là bằng chứng của sức sống.
Chỉ số sống thật phải nằm ở hành vi lặp lại. Có bao nhiêu người quay lại sau vài tuần? Có bao nhiêu người vẫn còn luyện tập đều sau ba tháng? Địa phương có tự tạo ra nội dung riêng, hoạt động riêng và các nhóm nhỏ riêng không? Người mới có được người cũ hỗ trợ mà không cần trung tâm thúc ép liên tục không? Những câu hỏi ấy mới chạm vào lõi của vấn đề, vì chúng phản ánh liệu phong trào có đang tự vận hành hay chỉ đang tồn tại nhờ quán tính từ giai đoạn đầu.
Khi đã chuyển sang đo bằng hành vi thật, người tổ chức sẽ nhìn mọi thứ tỉnh táo hơn. Họ sẽ biết lúc nào cần điều chỉnh bài tập, lúc nào phải giảm độ nặng, lúc nào nên tạo thêm vai trò cho người học, và lúc nào phải chấp nhận rằng mô hình hiện tại chưa đủ bền.
Bốn trụ cột của một phong trào phổ cập AI bền vững
Nếu phải rút gọn thành một khung thiết kế, phong trào bền cần ít nhất bốn trụ cột. Trụ cột thứ nhất là giá trị ngắn hạn rõ ràng. Người tham gia phải nhìn thấy AI giúp ích ngay cho việc học, việc làm hay đời sống. Trụ cột thứ hai là thói quen đủ nhẹ để duy trì. Bài tập nên ngắn, dễ bắt đầu, có nhịp đều và không khiến người học cảm thấy bị đè nặng bởi áp lực thành tích.
Trụ cột thứ ba là vai trò đủ rõ để giữ người. Khi người học chỉ là người nghe, họ rất dễ rời đi. Nhưng khi họ có cơ hội trở thành người hỗ trợ, người hướng dẫn nhóm nhỏ hoặc người tổ chức một hoạt động đơn giản, họ bắt đầu có vị trí trong hệ thống. Trụ cột thứ tư là đo lường đủ thật. Không có đo lường thật, mọi nỗ lực cải tiến đều chỉ là phỏng đoán.
Bốn yếu tố này liên kết với nhau rất chặt. Giá trị ngắn hạn giúp người mới quay lại. Quay lại đều tạo thành thói quen. Thói quen ổn định mở đường cho người học nhận vai trò mới. Vai trò rõ ràng lại làm phong trào bớt phụ thuộc vào một nhóm nhỏ ban đầu. Còn đo lường thật cho phép người tổ chức phát hiện sớm chỗ nào đang gãy và sửa trước khi toàn hệ thống suy yếu.
Vì sao mốc 90 ngày đáng tin hơn mọi chỉ số đẹp trên giấy
Nếu chỉ chọn một tiêu chí để đo sống chết của phong trào, mốc 90 ngày là một phép thử rất tốt. Không phải số đăng ký, cũng không phải lượt xem hay số buổi khai giảng, mà là tỷ lệ những người tham gia ban đầu vẫn còn luyện tập hoặc sinh hoạt đều sau 90 ngày mà không cần trung tâm thúc ép liên tục. Đây là dạng chỉ số khó làm đẹp, bởi nó đòi hỏi sự sống thật ở cấp độ hành vi.
Phép thử này cũng rất mạnh vì nó buộc người tổ chức phải đối diện với câu hỏi khó nhất: nếu người khởi xướng rút khỏi địa phương trong 90 ngày, hệ thống có còn tự chạy hay không? Nếu câu trả lời là không, thì mọi sự sôi nổi trước đó chỉ mới là khởi động, chưa phải là trưởng thành. Ngược lại, nếu hệ thống vẫn có người quay lại, vẫn có nhóm nhỏ sinh hoạt, vẫn có nội dung địa phương được tạo ra và vẫn có lớp người mới được nâng đỡ, đó là dấu hiệu rõ ràng của một phong trào đã bắt đầu có nền móng.
Kết luận
Phổ cập AI không phải là cuộc thi tạo ra sự phấn khích ngắn hạn. Đó là bài toán thiết kế hành vi, tạo giá trị, phân phối vai trò và chuyển giao năng lực vận hành. Khi nhìn phong trào theo lăng kính ấy, ta sẽ bớt ảo tưởng hơn, nhưng đồng thời cũng có cơ hội xây được những cộng đồng học tập thực sự bền. Và trong dài hạn, chính sự chuyển từ cảm hứng sang cấu trúc ấy mới là bước trưởng thành quan trọng nhất của mọi nỗ lực giáo dục AI ở cấp địa phương.
