Luật tố tụng hình sự Việt Nam là hệ thống các quy phạm pháp luật điều chỉnh trình tự, thủ tục phát hiện, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành các quyết định trong vụ án hình sự. Mục tiêu cốt lõi là cân bằng giữa yêu cầu đấu tranh phòng chống tội phạm với việc bảo vệ quyền con người và ngăn ngừa oan, sai.
Nền tảng hiến định
Hiến pháp năm 2013 đặt ra yêu cầu tôn trọng quyền con người, nguyên tắc suy đoán vô tội và trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng. Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 là văn bản trung tâm hiện thực hóa các nguyên tắc này.
Các chủ thể tham gia tố tụng
Ba chủ thể trung tâm gồm Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án. Ngoài ra còn có người bào chữa, bị can, bị cáo, người bị hại và các đương sự khác.
- Viện kiểm sát: thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp.
- Tòa án: thực hiện quyền tư pháp.
- Người bào chữa: bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người bị buộc tội.
Các giai đoạn tố tụng
Một vụ án thường trải qua các giai đoạn: khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử sơ thẩm, xét xử phúc thẩm và các thủ tục đặc biệt. Mỗi giai đoạn đều có cơ chế kiểm soát quyền lực riêng.
Không được hy sinh quyền con người để đổi lấy hiệu quả xử lý tội phạm.
Chứng cứ và tranh tụng
Chứng cứ phải được thu thập hợp pháp và đánh giá khách quan. Tranh tụng tại phiên tòa ngày càng được tăng cường nhằm nâng cao chất lượng xét xử.
Bảo vệ quyền con người
Các thiết chế như quyền bào chữa, trợ giúp pháp lý, cấm bức cung, nhục hình và cơ chế bồi thường oan sai đóng vai trò then chốt.
Kết luận
Luật tố tụng hình sự Việt Nam đang chuyển dịch theo hướng hiện đại, lấy quyền con người làm trung tâm, đồng thời nâng cao trách nhiệm giải trình và tính minh bạch của các cơ quan tư pháp.